Wat is een 'koolstofvoetafdruk'?

Klimaatverandering en broeikasgassen
Klimaatverandering is een van de grootste milieu-problemen waarmee de mensheid ooit is geconfronteerd. Het broeikaseffect is een van nature bestaand effect dat er voor zorgt dat de temperatuur op aarde gemiddeld zo’n +15 graden Celsius is. Bij menselijke activiteiten komen stoffen vrij die het broeikaseffect versterken en daarmee zorgen voor klimaatverandering. Het gaat dan vooral om kooldioxide ofwel CO2 (uit verbranden van fossiele brandstoffen), methaan ofwel CH4 (uit aardgaswinning/transport en uit landbouw) en distikstofoxide N2O (vooral uit de landbouw). Onze huidige energie-voorziening is voor het grootste deel (±80%) gebaseerd op het verbranden van fossiele brandstoffen zoals olie, kolen en aardgas. Bij de productie, het transport en het gebruik van deze fossiele brandstoffen komt zowel kooldioxide als methaan vrij. De koolstof voetafdruk is een maat voor de uitstoot van broeikasgassen die samengaat met een bepaalde consumptie, een product of een regio of een land.

Hoe draag je als consument bij aan klimaatverandering?
Via het verbranden van fossiele brandstoffen
Wanneer je zelf fossiele brandstoffen verbrandt komt daar kooldioxide bij vrij. Kooldioxide versterkt het broeikaseffect en daarmee zorg je voor klimaatverandering. Wanneer verbrand je fossiele brandstoffen? Bij het koken op aardgas, het verwarmen van je huis met een verwarmingsketel die aardgas verbrandt en bij het rijden met een auto, brommer of ander vervoermiddel waarin benzine, diesel of LPG wordt gebruikt. Ook wanneer we in het vliegtuig stappen verbranden we grote hoeveelheden kerosine per persoon.

Via het gebruik van elektriciteit
Wanneer je elektriciteit gebruikt, verbrand je zelf geen fossiele brandstoffen. Maar in Nederland wordt ongeveer 85% van de elektriciteit gemaakt uit kolen en aardgas. Deze kolen en aardgas worden in de elektriciteitscentrale verbrand en daarbij komt wel kooldioxide vrij. Dus zelfs wanneer je in een elektrische trein of auto stapt draag je bij aan klimaatverandering.

Via de consumptie van producten
Aan elk product dat je koopt hangt niet alleen een prijskaartje in euro’s, maar ook in termen van koolstof voetafdruk. Alle producten worden immers gemaakt in processen waarbij energie wordt gebruikt die, zoals gezegd, grotendeels wordt geproduceerd uit fossiele brandstoffen. Het gaat dan niet alleen om auto’s, computers en meubels maar zeker ook om voedsel. Uit een recente studie blijkt dat bijna een kwart van de totale aan consumptie gekoppelde milieubelasting in de EU wordt veroorzaakt door de consumptie van vlees- en zuivelproducten. Het overschakelen op een mediterraan dieet, met minder rood vlees en meer kip, vis en plantaardige producten, blijkt dan ook niet alleen gezonder te zijn maar ook beter voor het milieu. Het zou de belasting van het milieu gekoppeld aan het gebruik van voedsel met zo’n 8% verlagen.
Meer lezen?

Hoe bereken je je eigen koolstof voetafdruk?
Er zijn grofweg twee verschillende manieren om de koolstof voetafdruk van een persoon te berekenen: gebaseerd op de uitstoot van broeikasgassen in een land of regio of gebaseerd op de consumptie van de inwoners. Deze eerste benadering is de meest eenvoudige. Als je de broeikasgasemissie van een gemiddelde Nederlander zou willen uitrekenen deel je de totale broeikasgasemissie in Nederland door het aantal inwoners. Dat is de manier die gebruikt wordt in de internationale klimaatonderhandelingen. Het is een eenvoudig manier waarbij er relatief weinig discussie kan ontstaan over de manier waarop de getallen tot stand zijn gekomen. In dit geval wordt de uitstoot van bedrijven op Nederlandse bodem verdeeld over alle Nederlanders, ook als de producten van deze bedrijven uiteindelijk niet door Nederlanders worden geconsumeerd. Denk hierbij vooral aan landbouwproducten en aan de relatief grote (petro)chemische industrie. Bij deze berekening wordt de uitstoot gekoppeld aan de producten die door Nederlanders worden geconsumeerd maar niet in Nederland worden geproduceerd niet meegenomen. Denk hierbij aan Argentijns rundvlees, Chinees speelgoed en Duitse auto’s.

Consumptie gebaseerd
De tweede benadering, die op consumptie is gebaseerd, is methodisch veel lastiger maar geeft een beter beeld van jouw persoonlijke bijdrage aan klimaatverandering. Het uitgangspunt is dat je alle broeikasgasemissies wilt meenemen die zijn gekoppeld aan de consumptie van een bepaald persoon of een gemiddelde Nederlander. In dit geval neem je dus de Duitse auto wel mee en de landbouwproducten, voor zover niet in Nederland geconsumeerd, niet. Methodisch gezien is deze benadering veel lastiger omdat per productgroep een koolstof voetafdruk moet worden berekend. In de praktijk zijn hier twee methoden voor: top-down en bottom-up.

Top-down
In de top-down benadering worden de totale uitgaven in een land als uitgangspunt genomen. Vervolgens wordt er per categorie van uitgaven een koolstof voetafdruk per euro bepaald. De koolstof voetafdruk per categorie uitgaven wordt bepaald met een zogenaamde Environmental Input-Output Analyse (EIOA). Input-Output Analyse wordt door economen al heel lang gebruikt om inzicht te krijgen in de structuur van de economie. In deze analyse worden de geldstromen tussen de verschillende sectoren in de economie gekwantificeerd: bijvoorbeeld de sector auto-industrie betaald vier miljard euro aan de staalindustrie etc. Hiermee kan je dus een beeld krijgen hoeveel bepaalde industrieën bijdragen aan bepaalde producten. In een Environmental Input-Output Analyse wordt dit gecombineerd met getallen over de uitstoot van verschillende stoffen in verschillende sectoren. Hiermee kan je dus uitrekenen hoeveel broeikasgassen worden uitgestoten per euro geproduceerd product. Je kunt bijvoorbeeld uitrekenen hoeveel broeikasgassen er worden uitgestoten wanneer je 20.000 euro uitgeeft aan de auto-industrie voor de aanschaf van een nieuwe auto.

Totaalbeeld
Daarna worden deze getallen vermenigvuldigd om te komen tot een koolstof voetafdruk per land. Noorse onderzoekers hebben een dergelijk onderzoek gedaan en samengevat in een handige website waar je de CO2 voetafdruk van je land kan bekijken. Wanneer ten slotte dit getal wordt gedeeld door het aantal inwoners van het land levert dat de gemiddelde koolstof voetafdruk per persoon. Het voordeel van deze methode is dat het een totaalbeeld oplevert: het start vanuit alle uitgaven en verdeelt deze over de verschillende categorieën waarbij alle relaties tussen alle industrieën worden meegenomen. Het nadeel is dat de uitgaven categoriëen lastig te koppelen zijn aan de producten die mensen daadwerkelijk kopen. Daarmee is hij niet erg geschikt voor het berekenen van individuele koolstof voetafdrukken.

Bottom-up
In de bottom-up benadering wordt eerste voor een persoon (of een gemiddelde Nederlander) bepaald welke en hoeveel producten deze per jaar consumeert. Vervolgens wordt per productgroep een koolstof voetafdruk bepaald en ten slotte worden deze twee getallen vermenigvuldigd om te komen tot de koolstof voetafdruk per jaar voor deze persoon. De koolstofvoetafdruk per product wordt bepaald met een zogenaamde Levenscyclus analyse of LCA. In een LCA worden de milieu-effecten van een product bekeken van wieg to graf. Dat wil zeggen van het winnen van de benodigde grondstoffen, het maken van de materialen, de productie van het product tot en met de afvalverwerking. Het voordeel van een bottom-up methode is dat de benodigde vragen gemakkelijker te beantwoorden zijn voor een individu. Het nadeel is dat de methode per definitie een onderschatting geeft van de koolstof voetafdruk omdat de lijst met producten nooit uitputtend is.

Al met al is de bottom up consumptie benadering toch het meest geschikt voor het berekenen van een persoonlijke koolstof voetafdruk, zolang de betekenis en de beperkingen ervan maar in het oog worden gehouden.

Drs. ing. R. (René) Kleijn is verbonden aan het Centrum voor Milieuwetenschappen Leiden. Hij is daar coördinator en initiatiefnemer van de master Industriële Ecologie. De studenten van deze master, die een samenwerkingsverband van de universiteit Leiden en de TU Delft is, deden alle berekeningen achter de widget 'Hoe duurzaam ben jij?'.